Sümela Manastırı: Tanrı’ya Yakın, Dünyaya Uzak

 

Altındere Vadisi’nde sisli ormanların üzerinde sarp bir kayalığa tutunmuş taş manastırın illüstrasyonu


Sümela Manastırı’na aşağıdan bakınca insanın aklına ilk gelen soru mimariyle ilgili değildir aslında: İnsan neden gidip de buraya yerleşir? Altındere Vadisi’nin yüzlerce metre yukarısındaki sarp kayalığa tutunmuş bu yapı, bugünün insanına neredeyse hayatı bilerek zorlaştırmak için seçilmiş bir yer gibi görünür. Oysa belki de onu anlamanın yolu soruyu tersine çevirmektir: Ya insanlar hayatı zorlaştırmak için değil, zaten yeterince zor olan hayattan uzaklaşmak için buraya çıktılarsa?

Rivayetle Tarihin Karıştığı Sis

Sümela’nın kuruluşu rivayetlerle tarihin birbirine karıştığı bir sisin içinde başlar. Gelenek, 4. yüzyılda Atina’dan gelen Barnabas ve Sophronios adlı iki keşişin Meryem Ana’ya ait olduğuna inanılan bir ikonanın izini sürerek buradaki mağaraya ulaştıklarını anlatır. İkonanın Aziz Luka tarafından yapıldığına, mucizevi biçimde bu dağa geldiğine inanılmıştır. Tarihçinin elindeki daha sağlam izler ise bizi çok daha sonraya, özellikle Trabzon Komnenosları dönemine götürür. Dolayısıyla bugünkü büyük manastırı iki keşişin bir gün gelip kayaya kondurduğunu düşünmemek gerekir. Başlangıçta muhtemelen mağara ve küçük bir ibadet yeri vardı; sonra birkaç hücre, kilise, mutfak, kiler, misafirhane, kütüphane derken yüzyıllar yapıyı büyüttü.

Fakat yer seçimi başından beri anlamlıydı. Kayalık, insanlardan uzaklaşmanın mimariye dönüşmüş haliydi.

Sessizlik Bir Yoksunluk Değil, Yöntemdi

Bugün yalnızlık çoğu zaman istenmeyen bir durumdur. O çağların keşişi içinse sessizlik bir yoksunluk değil, yöntemdi. Şehirden, pazardan, servetten, iktidardan, cinsellikten ve gündelik hayatın gürültüsünden uzaklaşıldığında Tanrı’ya yaklaşılabileceğine inanılıyordu. Dünya aşağıda kalacak, insan yukarıda kendi zihniyle ve Tanrı’yla baş başa kalacaktı.

Ama keşişliği yalnızca mistik bir çağrıyla açıklamak da geçmişi romantikleştirmek olur. Eski dünyanın sıradan insanı için hayat zaten acımasızdı. Doğduğu sınıftan çıkmak zordu. Kötü hasat açlık, salgın ölüm demekti. Yol güvenliği zayıftı; savaş, eşkıyalık ve yerel çatışmalar sıradan insanın kontrolünün dışındaydı. Sosyal güvenlik yoktu. Hastalandığınızda hastane, yaşlandığınızda emeklilik beklemiyordu.

Tanrı’ya Açılan Kapı, Dünyaya Karşı Sığınak

Böyle bir dünyada köklü bir manastır yalnız Tanrı’ya açılan kapı değil, aynı zamanda bir topluluktu. Çatı, yiyecek, iş, eğitim, dayanışma ve belli ölçüde güvenlik sağlıyordu. Yoksul bir köylü çocuğunun hayatı boyunca eline alamayacağı kitaplarla karşılaşması, okuma yazma öğrenmesi, uzak ülkelere gitmesi bile mümkündü. Dünyevi sınıf atlamaktan vazgeçerek başka bir hiyerarşinin içine giriyordu.

Fakat bedeli ağırdı.

Keşişin kişisel mülkü olmayacaktı. Evlenmeyecek, çocuk sahibi olmayacak, manastır düzenine itaat edecekti. Sabah karanlığında ayine kalkacak, oruç tutacak, çalışacak, aynı insanlarla yıllarca yaşayacaktı. Kışın Sümela’nın taş hücrelerindeki hayatı düşünmek bile bugünün insanını ürpertmeye yeter. Kalorifer yok, elektrik yok, sıcak duş yok. Odun ateşi, kandil, yünlü giysiler ve kalın taş duvarlar… Dışarıda kar, sis ve Altındere’nin uğultusu.

Üstelik dünyadan uzaklaşmak insanın kendi bedeninden uzaklaşması anlamına gelmiyordu. Keşiş manastıra girerken arzusunu, öfkesini, kıskançlığını, korkularını kapıda bırakamıyordu. Eski manastır metinlerinin cinsel arzu, öfke, oburluk ve “acedia” denilen bezginlikle bu kadar uğraşması boşuna değildi. Sessizlik huzur verebildiği gibi insanı kendi zihninin gürültüsüyle de baş başa bırakabiliyordu.

İnzivadan Hac Merkezine

Sümela ise zamanla dünyadan kaçılan küçük bir inziva yerinden dünyanın kendisine geldiği bir merkeze dönüştü. Bunda Meryem Ana ikonası etrafında gelişen kudsiyet rivayetlerinin büyük payı vardı. İkonanın mucizeler gerçekleştirdiğine, hastalara şifa verdiğine inanıldı. Ünü öylesine yayıldı ki yalnız Hristiyanların değil, zaman zaman Müslümanların da ziyaret ettiği bir hac merkezine dönüştü.

İnziva zenginlik üretmeye başlamıştı.

Hacılar bağış bırakıyor, hükümdarlar ayrıcalıklar tanıyor, manastır mülk ve araziler ediniyordu. Keşiş bireysel olarak yoksulluk yemini etmişti ama manastırın kendisi giderek zenginleşebiliyordu. Sümela’nın toprakları, gelirleri, kütüphanesi, öğrencileri ve uluslararası bağış ağı vardı. Keşişler bağış toplamak için Anadolu’ya, Kırım’a, hatta Rusya’ya gidiyordu. Başlangıçta birkaç insanın dünyadan uzaklaşmak için sığındığı mağara, 19. yüzyılda çok katlı yapıları, onlarca odası, mutfağı, kileri, misafirhanesi ve su sistemi bulunan büyük bir kuruma dönüşmüştü.

Belki Sümela tarihinin en güzel ironisi budur: İnsanlardan kaçılarak kurulmuş bir yere sonunda binlerce insan gelmeye başlamıştı.
Kış gecesi kandil ışığında taş duvarlı bir manastır hücresinde açık duran eski bir kitap ve pencereden görünen karlı vadi


Tarih Yön Değiştirdiğinde

Sonra tarih yön değiştirdi.

Birinci Dünya Savaşı, Rus işgali, imparatorlukların çöküşü ve Türk-Yunan nüfus mübadelesi Sümela’nın yüzyıllardır üzerinde yükseldiği toplumsal dünyayı birkaç yıl içinde dağıttı. 1923’te bölgedeki Rum Ortodoks nüfusla birlikte keşişler de ayrıldı. Yüzyıllardır çan çalan, yemek pişen, kitap okunan, tartışılan, dua edilen odalar sessizleşti.

Keşişler giderken en değerli kutsal emanetlerini açıkça götüremediler. Rivayete göre Meryem Ana ikonasıyla bazı kutsal eşyaları yakındaki Aziz Barbara şapeli civarında gizlediler. Yıllar sonra Türkiye ile Yunanistan arasındaki ilişkiler yumuşayınca eski keşişlerden Ambrosios geri geldi ve saklanan emanetleri çıkararak Yunanistan’a götürdü.

Fakat geride kalan manastırın talihi daha kötüydü.

1930’da çıkan büyük yangın ahşap bölümlerin önemli kısmını yok etti. Ardından defineciler, yağmacılar ve hatıra peşindeki ziyaretçiler geldi. Fresklerin bazıları söküldü, kitaplar ve eşyalar dağıldı. Sümela’nın elyazmalarının bir bölümü Ankara’ya, İstanbul’a, Atina’ya ve başka koleksiyonlara savruldu. Bir zamanların yaşayan manastırı giderek bugün gördüğümüz taş iskelete dönüştü.

Kayalığın Üzerindeki İnsan Deneyi

Belki bu yüzden Sümela’ya yalnız mimari bir eser olarak bakmak eksik kalır.

O kayalığın üzerinde aslında yüzyıllar boyunca çok büyük bir insan deneyi yaşandı: Dünyanın düzensizliğinden kaçıp küçük, disiplinli ve kutsal bir dünya kurma girişimi.

İnsanlar serveti, aileyi, cinselliği ve bireysel iradenin önemli bölümünü aşağıdaki vadide bırakıp yukarı çıktılar. Tanrı’ya yaklaşmak istediler; aynı zamanda çağlarının güvensiz dünyasından korunabilecekleri bir düzen kurdular. Sonra o küçük düzen büyüdü, zenginleşti, kurumsallaştı ve nihayet kendisini çevreleyen büyük dünyanın siyasal fırtınasına dayanamayarak dağıldı.

Bugün Altındere Vadisi’nden Sümela’ya baktığımızda kayaya yapışmış taş duvarları görüyoruz.

Oysa biraz hayal gücüyle bakınca başka şeyler de beliriyor:

Kış gecesinde yanan bir kandil. Mutfaktan yükselen duman. Kilerdeki tahıl çuvalları. Sabah ayinine çağıran çan. Kitabının üzerine eğilmiş bir keşiş. Dünyadan vazgeçtiğini sanırken gecenin sessizliğinde hâlâ dünyayı düşünen başka biri.

Ve aşağıda, sislerin altında, terk ettikleri hayat.

Belki Sümela’yı asıl etkileyici yapan kayalığın yüksekliği değil, insanın yüzyıllardır cevap aradığı bir soruyu o kayalığın üzerine taşımış olmasıdır:

Dünyadan yeterince uzaklaşırsak, içimizdeki dünyadan da uzaklaşabilir miyiz?

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Sfenksin Gölgesinde Entropi ve Tasarlanan Son: Saplantıdan Türsel İntihara

Rüzgârın İllüzyonundan Adımların Yankısına: Hareket, İrade ve Berrak Eylemsizlik

Geleceğe Yolculuk